Cuối năm, soạn lại đống hồ sơ bề bộn trên bàn viết, một bức ảnh đen trắng lộ ra. Ảnh chân dung của tôi đây mà. Ảnh trắng đen, một tác phẩm hơn bốn mươi năm rồi. Tôi xăm soi nhìn thật kỹ bức chân dung như lâu ngày gặp lại hình ảnh của một người bạn xa cách. Thật vậy ảnh chân dung này quá khác biệt với bức ảnh tôi vừa chụp trong lễ cưới của cô gái út nhà tôi, cách nay vài tháng.

 Chúng không khác biệt về màu sắc hay hoa lá lung linh của tác phẩm nhiếp ảnh hiện đại. Nhưng hai tấm ảnh của một con người lại khác nhau một trời một vực như hai  tấm ảnh của hai con người nào đó khác nhau về dòng tộc, huyết thống, tâm lý, giáo dục, môi trường…

 Một tấm ảnh của một thanh niên hai mươi xuân xanh, chưa lập gia đình. Tấm kia là ảnh của cụ ông sáu mươi nhăm, ông nội cũng là ông ngoại của một lũ nhóc tì. Mới đây đã bốn mươi lăm năm trôi qua. Nhanh thật. Bà nhà tôi nói :

-   Mau quá hả ông. Mới giáng sinh đây, bây giờ lại giáng sinh. Mới tết Con Mèo Tân, giờ lại tết Con Nhâm Rồng.

Một năm nhanh thật, nhưng bốn mươi năm nhanh hơn. Tôi mường tượng như vừa diện bộ cánh trẻ trung này và chụp bức ảnh trắng đen mới sáng hôm qua đây thôi. Suy nghĩ của tôi hiện giờ không khác suy nghĩ của tôi cách đây 45 năm là mấy. Nhân sinh quan, vũ trụ quan… của tôi ngày nay cũng không có gì khác. Chỉ có khác ở chỗ ngày xưa còn bé tôi thường mang kính màu hồng. Giờ già rồi, do tia cực tím của thời gian, màu hồng thắm ấy đã ngã sậm màu một tí. Thế thôi. Tôi chợt nhớ đến lời của một giảng sư triết : Chủ thể tâm hồn của con người không bao giờ thay đổi. Cái thay đổi là hình thức bên ngoài mà thôi. Hôm nay tôi mới nghiệm thấy điều đó là đúng.

 Mỗi lần tắm gội kỳ cọ tay chân, tôi thấy rất nhiều tế bào chết của cơ thể mình đào thải ra ngoài dưới dạng cáu bẩn. Khoa học cho biết theo chu kỳ bảy năm tất cả tế bào cơ phận con người đổi mới hoàn toàn. Cũng môi miệng này, cũng tay chân này… vào ngày này bảy năm sau được đổi thay mới hoàn toàn. Dỉ nhiên tiến trình lột da sống đời ấy xảy ra rất tiệm tiến, nên tôi không cảm nhận được lộ trình ấy.

 Người ta thường châm biếm: Già mà như con nít. Nhưng đó là một thực tế khó tránh. Một người bạn vừa đến thăm tôi sau hơn ba mươi năm xuất ngoại. Anh cũng như ngày nào. Cũng cậu tớ, cũng ngôn từ têu tếu như ngày chúng tôi còn ngồi trên ghế nhà trường với nhau. Nhưng hình dáng bên ngoài có khác. Khác nhiều lắm. Trước khi về nước mấy tháng, anh ấy có gửi cho tôi một bức ảnh chụp chung với nhiều người bạn trong công ty. Tôi không tài nào nhận ra người bạn nối khố của mình ngày xưa, đứng ở góc nào trong ảnh. Bạn của tôi ngày nào có mái tóc đen nhánh, bồng bềnh đầy nghệ sĩ tính, ôm lấy gương mặt căng hồng bầu bỉnh, giờ tóc anh đã bạc khói lam chiều kèm hơi hói một tí..

 Già lão, tóc bạc da mồi, là qui luật tạo hóa. Nhưng con người lại muốn lách luật như thường quen lách luật dân sự, luật hình sự… Quí ông, quí bà rủ nhau tắm bùn, tắm nắng, tắm sữa… nhuộm tóc, nhuộm da, căng da mặt, treo mày, cấy  mi, nối mi, cắt mắt, cắt cằm, độn mũi, độn ngực…Người già không muốn người ta thấy mình già, họ muốn trốn lệnh truy nã của thần thời gian .

 Vào cuối thập niên tám mươi, thế kỷ trước, sau năm 1975,  nhiều loại hình giải trí đã bị xóa sổ : bi da, đua ngựa, tennis, võ thuật, chiếu bóng, ca nhạc, hòa tấu… duy nhất còn lại là sân khấu Cải lương. Một buổi tối, sau xuất diển dài tại rạp cải lương Cao Đồng Hưng, cạnh chợ Bà Chiểu, vợ chồng tôi theo chân đám khán giả mộ điệu ào đến cửa hậu trường để đón lỏng cô đào chính nổi tiếng tại đất Sài Thành này từ thập niên 60. Cô đào vừa bước ra khỏi cửa, cố lách đi giữa đám fan mộ điêu, bỗng có tiếng của một phụ nữ thốt lên rõ nồm một : Già rồi !

 Nụ cười xinh xắn trên môi cô đào vụt biến mất. Cô sa sầm nét mặt, hét lên : Bảo vệ đâu hết rồi. Lập tức có hai thanh niên vạm vỡ đến vẹt đám đông và đưa cô đào nhanh ra xe hơi chờ sẵn trước cổng rạp, vọt mất. Già theo tuổi là qui luật. Tiếng nhạc ngũ âm, ánh đèn bảy màu sân khấu, qua lớp phấn son dầy trên mặt ngôi sao, dễ dàng đánh lừa khán giả. Nhưng khi ánh đèn sân khấu tắt đi thì sự thật lại phơi bày nguyên vẹn. Cách đây vài tháng báo chí Sài gòn đưa tin ngôi sao màn bạc Liz Taylor vừa qua đời trong tuổi U 80, kèm bức ảnh của cụ vào những năm tháng cuồi đời trên chiếc xe lăn. Tôi không khỏi chạnh lòng khi nhìn thấy bức chân dung mới của bà. Cũng con người này, cách đây 40 năm, trong vai nữ hoàng Cléopatre, Ai Cập, đã làm hàng triệu triệu quả tim trai trẻ mê mệt.

 Già theo tuổi là nổi đau của người già. Nhưng trong những tháng cuối năm 2011, báo chí lại vừa phát giác tại Việt Nam có những trường hợp già không theo tuổi. Một cô gái 25 tuổi, tại xứ dừa Bến Tre, bị một ác bệnh làm da mặt cô sưng rợp, chảy xệ. Bỗng chốc cô gái biến thành bà lão 65 tuổi, y như những câu chuyện cổ tích thần kỳ có mụ phù thủy áo đen chuyên phù phép hại người vô tội. Những bệnh nhân mắc căn bệnh quái ác ấy phải đau khổ đến mực độ nào ? Chỉ có họ mới thấu. Đoạn trường, ai có qua cầu mới hay.

 Ngày xưa con bé, tết đến, xun xoe trong bộ quần áo mới thơm, xanh xanh đỏ đỏ, tôi chúc tết Bà và ba mẹ tôi sống đến đầu bạc răng long. Bây giờ tết đến, lũ cháu con của tôi cũng chúc tôi như vậy. Kinh Thánh cũng viết : Người đầu bạc thì đáng được kính trọng. Nhưng từ hơn ba năm nay tôi phải nhuộm tóc vì bà nhà tôi nói : Để tóc bạc nhìn phản cảm lắm. Mới mấy ngày trước tết, báo Tuổi Trẻ có đăng tin : Liệt não vì thuốc nhuộm tóc. Phải chăng đó là lời cảnh tỉnh cho người già nhuộm tóc đen, người trẻ nhuộm tóc đỏ.

 Tôi không còn răng long, vì tôi đã nhổ tất trước khi chúng long ra. Giờ tôi đã có hai hàm răng giả cứng chắc hơn răng thật. Các cụ thích sống lâu, nhưng không thích đầu bạc răng long.

Cụ Tú Xương khuyên thiên hạ chớ :

Chúc nhau trăm tuổi bạc đầu râu.

Vì ông sợ :                             

Bống bế nhau lên nó ở non.

Cụ cũng khuyên chớ :

Chúc nhau bạc tiền đầy năm, xài không hết.

Vì ông sợ :                             

Phen này chắc hẳn gà ăn bạc.

Gà ăn bạc, gà phải chết. Ông không còn mồi để chén thù chén tạc với bạn bè, và đến lúc vì sợ ung thư người ta kiêng thịt đỏ, quay lại thịt gà thì khó tìm ra gà.

 Tiền bạc ai cũng ham. Gặp nhau đầu năm người ta luôn chúc nhau : Năm mới phát tài hơn năm cũ. Suốt một đời làm lụng vất vả, đầu tắt mặt tối, chấp nhận đạp lên lương tâm, dẫm đạp lên đồng nghiệp, miễn sao có tiền, vàng đầy két. Có tiền rồi cũng không dám xài. Ky cóp, nhịn ăn, nhịn mặc cho có đồng dư. Không dám du lịch đó đây, thăm viếng thân bằng quyến thuộc cũng rất hạn chế. Đến tuổi về hưu, lắm tiền, thì sụm bà chè, không đi du lịch được. Lên mâm cơm, thịt cá ê hề, nhưng không gắp được miếng nào cho bao tử, bộ tiêu hóa đã lão suy trước tuổi. Ai cũng cảm nhận đời là bể khổ, nhưng ai cũng muôn sống lâu trăm tuổi.

 Cụ Nguyễn Công Trứ đã thốt lên :

Đã sinh ra thì đà khóc chóe.

Đời có vui sao chẳng cười khì.

 Thời trung học, tôi ở nội trú rất khắt khe. Tết được về sum hợp với gia đình vỏn vẹn có hai tuần chẳn. Sáng mồng một tết, chúng tôi mừng tuổi bà ngoại trước rồi mới đến ba mẹ. Năm nào bà ngoại cũng rơm rớm nước mắt. Bà cảm động tạ ơn Chúa đã cho ngoại sống đến từng tuổi ấy. Ngoại nói : Không biết tết năm sau bà có còn sống với các cháu hay không.  Mọi người thinh lặng, trân trọng lời tâm sự đầu năm của bà. Thằng Xuân, con dì út, là tay nghịch ngợm nhất, lúc đó cũng đứng yên há mồm trố mắt nhìn chằm chằm vào mắt bà ngoại, quên mất mai vàng, dưa đỏ, bánh chưng xanh. Thương ngoại quá, tôi không rời ngoại nửa bước trong buổi sáng mồng một . Ngoại còn tâm sự với tôi nhiều điều khó quên. Bà nói:

 “Sau một ngày, sau một năm là càng bước gần đến mồ cháu ạ. Con người cần sống sao cho có ý nghĩa, để khi nằm xuống thì yên lòng nhắm mắt, không còn gì để hối tiếc.”

 Cuối năm phụng vụ, nhiều bài hát về “phận người” làm tôi phải suy tư.

Đời người như ánh chớp, như áng mây cuối trời, như bóng câu cửa sổ…

Chúa ơi !, con chỉ là cát hoang… con chết đi không mang được gì chỉ để lại tiếc thương cho người thân…

 Sinh, bệnh, lão , tử là qui luật của Chúa, tôi phải chấp nhận. Có người vừa sinh ra, chưa bệnh chưa lão, đã tử. Buồn hơn, có người chưa sinh ra đã tử trong lòng mẹ ruột mình. Sinh: khổ, bệnh: khổ, lão: khổ, tử : khổ. Nhưng không ai muốn chết trẻ. Con cháu hãnh diện khi cha mẹ mình hưởng thọ 60, 70, 80… Không ai muốn bảng cáo phó của cha mẹ chỉ ghi hưởng dương, 30, 40, 50. Thọ là phúc lớn nhất của con người. Phúc – Lộc – Thọ tóm lại thành hai điều ước của con người đó là LỘC và THỌ.

 Tan hợp – hợp tan, kiết hung – hung kiết, vui buồn – sướng khổ, sinh ly – tử biệt, sinh – bệnh – lão tôi đã trải qua. Tôi cảm nhận một ngày sống là một món quà quý Thiên Chúa trao ban. Dĩ nhiên ngày nào cũng đều có cái khổ và niềm vui trong Chúa cho ngày ấy. Tôi mãn nguyện vì Chúa đã cho phép tôi hưởng thọ hơn sáu mươi năm, dù cuộc đời tôi đã mang đậm nhiều vết đắng cay giữa chốn trần ai này.